अर्कज्योतिचक्रवर्ती 
११/९/२०२५, १:२९:२१ अ (11/9/2025, 1:29:21 PM)
॥ श्रीः ॥
तद्-वचन-श्रवण-मात्रेणैव मम वदनात् रुधिर-रागः। भिन्न-जलाधार-सलिल-प्रवाह-वत् सद्यः पलायितः। काश्याः सहस्र-मठ-मन्दिर-घण्टा-रवोऽपि। दूराद्-दूरतरं गतः कश्चित् क्षीण-गुञ्जन-मात्रम् अवशिष्टः। मम गुह्यम्। मम मर्म-भेदिनी लज्जा। विरह-व्याकुल-रात्रीणां मम विलक्षण-सहचरी। याभ्यां कराभ्यां मम शैशव-दोलिका चालिता। ताभ्याम् एव अद्य सा स्पृष्टा। क्षणं विचिन्तितम्। यदि धरणी-माता विवरं दत्त्वा मां स्व-क्रोडे गोपायेत् तर्हि वरम्।
किन्तु पत्र-वाहिका अग्रे प्रसरति। तत्र कम्पनं न कोप-जनितम्। अपि तु स्नेह-व्याकुल-चिन्ता-विलसितम्। "अहं मन्ये। यः शिल्पी ताम् अरचयत्। स खलु वञ्चकः।" इति तया लिखितम्। "अल्प-कालानन्तरम् एव तस्याः अन्तः-स्थितः प्राण-स्पन्दः क्षीयते। निःशब्दतां भजते। तस्य यन्त्रस्य आत्मा दुर्बलः।"
तदा मम हृदि। युग-युगान्तर-बद्धः श्वास-वायुरिव। सहसा मुक्तः। कपोल-स्थलयोः पुनः उष्णः। अनिर्वचनीय-भाव-रागः समुदितः। सा मम शील-भङ्गाय न कुपिता। अपि तु तस्याः यन्त्र-कलिकायाः दौर्बल्याय खिन्ना। मया तु तस्यैव धावक-हस्तेन प्रति-सन्देशः प्रेषणीयः। यत् तस्य वन-वासिनः स्वभावः कीदृशः। तस्य कम्पन-मय-विलासः तादृशः एव वह्निः। यः स्व-आहुतिं भुक्त्वा। स्वयमेव शान्तिम् अधिगच्छति। पुनः प्रबोधन-काम्यया। मया लिखितम्। एष तस्य सुकुमार-शिल्पस्य गुण-विशेषः। न तु कश्चित् दोषः।
अथ पक्ष-द्वयम् व्यतीतम्। गङ्गा-प्रवाहः तथैव वहति। पुरोहित-मन्त्र-घोषः आरोहति अवरोहति च। अपरः सन्देश-वाहकः आगतः। सुगन्ध-द्रव्य-भार-युक्तेन शकटेन कश्चित् वणिक्। लघु-तरः सन्देशः। वृक्ष-त्वक्-खण्डे समुत्कीर्णः। "वत्से। प्रभात-नक्षत्र-वत् भासमाना।" इति। "अहम् आगामि-चन्द्रोदये काशी-यात्राम् करिष्यामि। त्वं तु अस्याः नगर्याः गुह्य-विपणीः जानासि। अतः मह्यं तत् दुर्लभं मधु दर्शय। यत् केवलं चन्द्रिका-स्नात-यामिनीषु विकसद्भ्यः। नील-वर्णेभ्यः अपराजिता-पुष्पेभ्यः। सङ्गृहीतम्।"
न तत् साधारणं मधु। यत् जपा-कुसुमेषु निम्ब-पत्रेषु वा लभ्यते। सा तु तस्य 'अजेयस्य' लता-विशेषस्य रसं याचते। कवि-जन-कल्पना-विलासं। रस-ज्ञ-जन-मनोरथम्। या जननी कदाचित् हरिद्रा-कुङ्कुमयोः भेदम् अपि सम्यक् न व्यजानात्। सा एव अद्य रसिकानां परम् अमृतं मृगयते।
यदा अहं वर्षर्तु-महोत्सवाय पुनः गृहं प्रति-निवृत्ता। तत् गृहं शीतलं। घृष्ट-पाषाण-भूमिः श्याम-दर्पण-वत् भासते। आर्द्र-मृत्तिका-चन्दन-पङ्क-गन्ध-सुरभितम्। मया सा वेणु-नालिका अन्विष्टा। मम शय्या-गृहे सा न दृष्टा। मम उदरे। कश्चित् शीतल-सर्प-वत्। भय-कम्पः सञ्चरति।
अथ शीत-तक्र-पान-समये। मया हृदय-भारः स्थापितः। "हे अम्ब।" मम जिह्वा दधि-पिण्ड-वत् जडा। "मम प्रकोष्ठे तत् लघु यन्त्रम् आसीत् किल। कस्यचित् वैदेशिक-शिल्पिनः उपहारः। श्रान्त-शिरो-वेदना-प्रशमनाय। किं तत् भवत्याः दृष्टि-पथम् आगतम्?"
सा तदा सायं-भोजनाय। दधि-मन्थन-कर्मणि व्यग्रा आसीत्। तस्याः बाहु-लता स्थिरेण। प्राचीनेन लयेन। चलति स्म। मृद्-भाण्डस्य अन्तः। मन्थन-दण्डस्य थुप्-थुप् इति। मधुर-गम्भीर-लय-ध्वनिः। सा न स्व-कार्यात् विरता। न वा मां प्रति मुखं परावर्त्य दृष्टवती।
"आः। तत्।" इति सा मन्दं व्याजहार। तस्याः स्वरः। मन्थन-ध्वनि-तरङ्गेषु। पतित-पुष्प-दल-ध्वनि-वत्। मृदुलः। "तत् तु आवाभ्याम्। तव पित्रा मया च। ऋण-रूपेण गृहीतम्।"
तत् 'ऋणम्' इति पदम्। न भूमौ पतितम्। तत् आवां मध्ये। अन्तरीक्षे। एला-गन्ध-सुरभिते वाताव-रणे। तरलं। विलक्षण-कान्ति-मयं। स्थितम्। सा पुनः मन्थन-रता। प्रसन्न-वदना। शान्त-सरोवर-स्वरूपा। यस्याः गाम्भीर्यम् अद्यैव मया ज्ञातम्। अतुलम्। अगाधम्॥
२८ 
५७.७ सह. 
परन्तु केचन विन्दवः उच्यन्ते -
यत्र कुत्रचित् यतेः व्यवहारः पठनाय बाधते। भावबोधनाय दुष्कराः अयाचिताः शब्दाः समाविष्टाः सन्ति। यथा - बाहुलता चञ्चला भवति, स्थिरेण प्राचीनेन लयेन इत्यत्र लयशब्दः स्थिरेण नान्वेति काव्येषु लयः नाम गतिः खलु। एवं नैकेषां शब्दानां प्रयोगः दुर्गमः।