लघ्वशुद्धयः कर्णस्पर्शमात्रेण नश्यन्ति इति धर्मशास्त्रेषु निर्दिष्टम्।
कर्णस्य स्पर्शनं, गृहित्वा धारणं वा, दोषनिवारणस्य प्रायश्चित्तरूपेण मन्यते।
अत एव गुरवः,शिक्षकाश्च बालकानां कर्णौ ग्राहयित्वा तान् शासति,
यतस्तेन तेषां देवत्वस्य मनोबलस्य च विकासः भवति।
यज्ञोपवीतस्यापि कर्णे चालनस्य विधानम् अस्यैव भावनायै अस्ति।
विशेषतः मलमूत्रत्यागकाले यज्ञोपवीतं दक्षिणकर्णे आरोप्यते,
यतस्तदा कर्णस्थानां देवतानां पवित्रता रक्ष्यते इति विश्वासः।
---
दक्षिणकर्णस्य पवित्रता (शास्त्रोक्त श्लोकाः)
१. #शांख्यायनः
“आदित्यावसवो रुद्रा वायुरग्निश्च धर्मराज्।
विप्रस्य दक्षिणे कर्णे नित्यं निष्ठन्ति देवताः॥”
अर्थः – आदित्याः, वसवः, रुद्राः, वायुः, अग्निः, धर्मराजश्च
ब्राह्मणस्य दक्षिणकर्णे निरन्तरं वसन्ति।
---
२. #आचार-मयूखः
“अग्निरापश्च वेदाश्च सोमः सूर्योऽनिलस्तथा।
सर्वे देवास्तु विप्रस्य कर्णे तिष्ठन्ति दक्षिणे॥”
अर्थः – अग्निः, आपः, वेदाः, सोमः, सूर्यः, अनिलः च
सर्वे देवाः ब्राह्मणस्य दक्षिणकर्णे स्थिताः भवन्ति।
---
३. #पराशरः
“प्रभासादीनि तीर्थानि गङ्गाद्याः सरितस्तथा।
विप्रस्य दक्षिणे कर्णे वसन्ति मुनिरब्रवीत्॥”
अर्थः – प्रभासादीनि पवित्रतीर्थानि, गङ्गाद्याः नद्यः च
ब्राह्मणस्य दक्षिणकर्णे वसन्तीति मुनिः उक्तवान्।
---
निष्कर्षः -
एतेषु श्लोकेषु स्पष्टं भवति यत्—
दक्षिणकर्णः अतीव पवित्रः।
तत्र देवताः, तीर्थानि, वेदाः च निवसन्ति।
अतः अशौचकाले यज्ञोपवीतं दक्षिणकर्णे चालयित्वा
तस्य पवित्रतायाः रक्षणं कर्तव्यं भवति।
कर्णग्रहणं शास्त्रानुसारं दण्डरूपेण न,
किंतु पवित्रता–स्मरणरूपेण निर्दिष्टमेव।
--------------------------------------------------------------------
छोटी-मोटी अशुद्धताएं कान का स्पर्श करने मात्र से दूर हो जाती हैं। कान को छूने पकड़ने या दबाने से भूल सुधारने का प्रायश्चित होने का सम्बन्ध है।बालक के कान पकड़ने का अध्यापकों का यही प्रयोजन होता है कि उसे देवत्व का और मनोबल का विकास हो। कान पर यज्ञोपवीत चढ़ाने से भी सूक्ष्म रूप से वही प्रयोजन सिद्ध होता है। इसलिए भी मलमूत्र के समय उसके कान पर चढ़ाने का विधान है।
आदित्यावसवो रुद्रा वायुरग्निश्व धर्मराट्।"
विप्रस्य दक्षिणे कर्णे नित्यं निष्ठन्ति देवताः ॥
शंख्यायन-
अग्निरापश्च वेदाश्च सोमः सूर्योऽनिलस्तथा।
सर्वे देवास्तु विप्रस्य कर्णे तिष्ठन्ति दक्षिणें ॥
आचार मयूख-
प्रभासादीनि तीर्थानि गंगाद्या सरितस्तथा।
विप्रस्य दक्षिणे कर्णे वसन्ति मुनिरब्रवीत ॥
पराशरः
उपरोक्त तीन श्लोकों में दाहिने कान का पवित्रता का वर्णन है। शांख्यायन का मत है कि आदित्य, वसु, रुद्र, वायु और अग्नि देवता विप्र-के दाहिने कान में सदा रहते हैं। आचार्य मयूखकार का कथन है अग्नि, जल, वेद, सोम, सूर्य, अनिल तथा सब देवता ब्राह्मण के दाहिने कान में निवास करते हैं। पराशर का मत है कि गंगा आदि सरिताएं तीर्थ गण दाहिने कान में निवास करते हैं। इसलिए ऐसे पवित्र अंग पर मलमूत्र त्यागते समय यज्ञोपवीत को चढ़ा लेते हैं जिससे शुद्धता बनी रहे।