सुमन्तमण्डलः 
११/२७/२०२५, ४:११:२८ अ (11/27/2025, 4:11:28 PM)
भारतीयदर्शनपरम्परायां प्रमाणानां विस्तृतचर्चासु प्रत्यक्षप्रमाणम् अत्यन्तं मुख्यं मन्यते। यत् ज्ञानं पञ्चेन्द्रियैः विषयेषु साक्षात् अनुभवेन जायते, तदेव प्रत्यक्षम् इति कथ्यते। न्यायवैशेषिकमतानुसारम् “इन्द्रियार्थसन्निकर्षजन्यं ज्ञानं प्रत्यक्षम्” इति प्रसिद्धम्। इन्द्रियाणां चाक्षुषादीनां यदा बाह्यवस्तुभिः यथायोग्यं संनिकर्षः स्यात्, तदा मनसः साहाय्येन वस्तुनः यथार्थज्ञानं सम्पद्यते।
प्रत्यक्षस्य द्वौ प्रमुखौ भेदौ स्तः—निर्विकल्पकं तथा सविकल्पकम्। निर्विकल्पकप्रत्यक्षे वस्तुसत्तामात्रज्ञानं भवति—न तु नामरूपाद्यवधारणम्। यथा दूरस्थं किञ्चिद् द्रव्यं केवलं दृश्यते, किंतु तत् किम् इति न निश्चीयते। सविकल्पकप्रत्यक्षे तु वस्तुनः रूपं, नाम, गुणाः, कार्यं च स्पष्टरूपेण ज्ञायन्ते—यथा “अयं नीलः घटः” इति निश्चयः।
अतिरिक्ततया योगिप्रत्यक्षं न्यायमतानुसारेण स्वीकृतं, यत् योगिनां ध्यानबलविशेषेण सूक्ष्मवस्तूनामपि प्रत्यक्षं ज्ञानं सम्भवति। तथैव सामान्यलक्षणप्रत्यक्षम् नाम सामान्यधर्मस्य प्रत्यक्षग्राह्यम् उपपाद्यते—यथा “गौत्वम्” इति सामान्यस्य विभिन्नेषु गोविषयेषु बोधनम्।
प्रत्यक्षप्रमाणं सर्वेषां प्रमाणानां मूलभूतम्, अन्येषां प्रमाणानां सत्यतापरिक्षायाम् अपि आधारभूतं च मन्यते। यत् प्रत्यक्षेण न ज्ञायते, तस्य सत्यता प्रायः अन्यैः प्रमाणैः परीक्ष्यते। अतः प्रत्यक्षं भारतीयदर्शने ज्ञानमीमांसायां सर्वाधिकं प्रामाण्यं वहति।
#Indian_Philosophy #Pratyaksham #Nyaya #Sanskrit #Sanskritkalp
२९ 
५७.८ सह. 
2 comments
आकाश कुमार | Akash Kumar
११/२७/२०२५, ६:४७:२७ अ (11/27/2025, 6:47:27 PM)
बहुत लाभदायक पोस्ट
१
ओङ्कारः
११/२८/२०२५, ९:१६:४१ पू (11/28/2025, 9:16:41 AM)
उत्कृष्टं विवेचनम् — प्रत्यक्षप्रमाणस्य तत्त्वं सुन्दररूपेण निरूपितम्। धन्यवादाः।
१