Dr. Rahul Maity 
१२/३/२०२५, ७:५६:०० अ (12/3/2025, 7:56:00 PM)
महाभाष्यम्
- भाष्यम् - समेषामपि शास्त्राणां कश्चन क्रमः अस्ति। कश्चन आचार्यः आदौ तस्मिन् शास्त्रे सूत्रं रचयति, तदनन्तरं सूत्रोक्तेषु विषयेषु सति सन्देहे अनुक्ते विषये वार्तिककारः वार्तिकं रचयति। ततश्च तयोः व्याख्यानार्थं कश्चित् भाष्यं विरचति।
- वार्तिकम् व्याकरणशास्त्रे पाणिनेः सूत्ररचनात् अनन्तरं, वररुचिः (कात्यायनः) वार्तिकाणि रचयामास।
- किमर्थमिदं महाभाष्यम् - न्यायसूत्रभाष्यम्, योगसूत्रभाष्यम्, वेदान्तसूत्रभाष्यम् सर्वाणि अपि भाष्याणि एव, पतञ्जलेः भाष्यं महाभाष्यं किमर्थमिति चेत् - इष्टिवचनत्वात्। अर्थात् क्वचित् केषाञ्चित् सूत्राणाम् अर्थपरिष्करणाय भाष्यकारः इष्टिवचनं प्राह, अर्थात् सति सन्देहे भाष्यस्यैव प्रामाण्यम्। प्रसिद्धं हि शास्त्रे - उत्तरोत्तरमुनीनां प्रामाण्यम्। अर्थात् सति विरोधे सूत्रग्रन्थेन सह भाष्यस्यैव ग्राह्यत्वम् अतः इदं महाभाष्यमिति उच्यते।
- सूत्रवार्तिकयोः अर्थबोधे उपकारकः ग्रन्थः भाष्यग्रन्थः।
- रचयिता - भाष्यं रचितवान् महर्षिः पतञ्जलिः।
- आह्निकम् - महाभाष्ये अध्यायः आह्निक इति नाम्ना आख्यायते।
- श्रूयते च यत् एकस्मिन् दिवसे यावत् पाठ्यते स्म, तावदंशः एव एकस्मिन् आह्निके भवति स्म।
- महाभाष्यस्य प्रथमः आह्निकः पश्पशाह्निकम् इत्युच्यते।
- समेषां पाणिनीयसूत्राणां चर्चा अस्मिन् न वर्तते। 1689 सूत्राणामेव व्याख्यानं कृतं पतञ्जलिना।
- विश्वविद्यालयादिषु आदितः नवमाह्निकमेव पाठ्यते प्रायः। अद्यत्वे तु कृत्स्नमहाभाष्यज्ञातारः दुर्लभाः।
- अत्यन्तं निपुणशैल्या वार्तालापशैल्या लिखितः अयं ग्रन्थः। नैकानि लौकिकानि निदर्शनानि सन्ति ग्रन्थे।
- पाणिनीयसूत्राणां तात्पर्यनिर्णयः महाभाष्यं विना सुदुष्करम्। अतः यद्यपि बहु नाधीये पठ पुत्र - महाभाष्यम् ..... (व्याकरणमिति वस्तुतः)
३९ 
५७.७ सह. 
3 comments
कल्पिका - To Help You
१२/३/२०२५, ८:०२:२३ अ (12/3/2025, 8:02:23 PM)
#महाभाष्यम्
अरुणः
१२/४/२०२५, ८:००:०७ पू (12/4/2025, 8:00:07 AM)
🙏🙏
ओङ्कारः
१२/४/२०२५, १०:३९:२० अ (12/4/2025, 10:39:20 PM)
अत्युत्तमं विवेचनम्।
