अर्कज्योतिचक्रवर्ती 
१२/४/२०२५, १०:०६:०८ अ (12/4/2025, 10:06:08 PM)
अथ पृथ्वीपालमुकुटमणिमरीचिमण्डितराजसभामध्ये—यत्र सूर्यवंशकेतुपताकाः प्रावृषेण्यप्रभञ्जनेन गरुडपक्षविलासिताः स्फुरन्ति—तत्र चारणपरिव्राजकसंवाहितपट्टिकासु ताडपत्रपुस्तकेषु च देवकुललेखकहस्तविरचितासु मूकदेवतेव संस्थापिताहम्॥
गोरोचनारजतहारिद्रमिश्रवर्णैर्लिखिता दीपकालिकाञ्जनकृष्णच्छायाभिश्चालङ्कृता—कल्पद्रुमाश्रुबिन्दुसदृशामृतरसस्रवदामकन्दं पद्मपाणितले धारयन्ती, अथवा—मृगशावकसदृशकृष्णतारकाक्षिभ्यां प्रेतलोकच्छायासमूहमवलोकयन्ती—ये पितृगणाः श्मशानभूमौ अशान्तपिपासार्ताः प्रविचरन्ति शान्तवह्निषु विलापकाव्यानि कूजन्तः॥
उज्जयिन्या इन्द्रनीलशिखरादारभ्य गोदावर्याः प्रवालमेखलितघट्टपर्यन्तं सप्तराज्यनाथा एनां वनवासिनीमप्सरसमाख्यान्ति—यक्षिणीं या तपोवनेषु तापसानां समाधिं भनक्ति नूपुरनिक्वणैः पाताललोकहाटकधातुनिष्पादितैः। चम्पकमालाभिश्चित्रितचरणयोरर्घ्यं निवेदयन्ति मन्त्रान् जपन्तः—येन व्योमापि तस्या अभिलाषं प्रणमेत्। तेषु पट्टचित्ररत्नेषु सा जगद्विस्मया मौनसम्राज्ञी—यस्याः कटाक्षो हृदयप्रभञ्जनं स्तम्भयति॥
किन्तु—
नदीग्रामस्य तृणकुटीरे—यत्र बब्बूलतरवो यमुनाया मन्दतरङ्गिणीमिव प्रहरिणः परिवेष्टयन्ति, यत्र च शृगालगणाः सन्ध्याशशाङ्कं प्रति मृत्युगीतं गायन्ति—तत्र गोमयलिप्तोष्णभित्तिषु न एतादृशी हाटककान्तिर्भाति न च नवरत्नमुकुटं द्वारशाखायां राक्षसनिवारणम्॥
तत्रास्ति केवलं तालासवस्य (ताडी) कटुवाष्पः—खर्जूरहृदयान्मृण्मयपात्रेषु किण्वितः ये नारकीयललाटा इव स्विद्यन्ति। तत्सह पेषणीशिलायां चूर्णितवर्णानां तीक्ष्णगन्धः—विन्ध्यसिन्दूरं नीलपत्रिकाहिङ्गुलं च—तदनु तस्य जङ्घाद्वयस्थव्रणोद्गतदुर्गन्धः—ये मथनवेलायां वासुकिपित्तमिव पीतलसीकां स्रवन्ति—चित्रपट्टिकां कृतरक्तवर्णेन कलङ्कयन्तः॥
स च कथाचित्रकारः—यस्य तूलिकाः पुरा सृष्टिवीणातन्त्रीषु सरस्वत्यङ्गुलीरिव ललितं नृत्यन्ति स्म—इदानीं गोधूलिवेलायामुपविशति—स्नायुजालावशिष्टं कृशकङ्कालम्—अन्तर्ज्वरदेवताभिर्ग्रस्तः—यथा वटवृक्षमूलानि निरर्थकपरिग्रहेण कूलं धारयन्ति तथैवास्याङ्गानि विकृतानि विक्षिप्तानि च॥
ज्वरभ्रान्तिषु स माम् "वनजातिः" इति जगाद—अरण्यच्छायाया अदमितां कन्याम्—तमालनिकुञ्जादाहृतां स्वादिमवन्यतादर्शनकल्पनाया अर्थम्—यत्र वल्लर्यो नागकन्याबाहुवदालिङ्गन्ते व्याघ्राश्चाञ्जनदीप्तनेत्रैर्विचरन्ति। एवं स स्वमोहतन्तुमवायत्—गङ्गोत्तरतीरस्थागृहारेषु सुगन्धिसभासदां रुचिं लोभयितुम्—वैदेशिकभावस्य वस्त्रं वयन्॥
किन्तु स एव प्रलयेन्द्र इव प्राविशत्॥
वज्रनादस्वरेण तृणच्छदनं विदार्य सारिकाकुलं प्रद्रावयन्—श्वासेनानुद्धृतक्रोधपूतिना गन्धयन्। स एव स्वयशःपद्मकेन्द्रस्थकीटः—यथा वर्षाकमलं स्थिरजलपङ्के दलं दलं म्लायति तथान्तरतः क्षीयमाणः। स्वस्यैव गरिमा स्वस्यैव गरलं जातम्॥
मम बाल्यवसन्तम्—यदा सहकारशाखा हरितफलभारेण नताः कोकिलाः प्रत्यूषगानं गायन्ति स्म—तत्पुष्पं निष्ठुरमगृह्णात् सः—व्याधहस्त इव हरिणीगलपाशः—स्वज्वरचित्रफलकेषु निबध्य रेशमपथवाणिग्रथैः पूर्वसत्रपीयापणीषु प्रेषयन्। मुद्राङ्कितकार्षापणैर्विक्रीतं मम यौवनम्—ये तस्यौषधं विषं च क्रेतुमलम्॥
अहं तद्भग्नवसन्तस्य व्रतिनी—अस्मिन् कुटीरगर्भे आर्द्रायां गुहायां बद्धा—तस्य कुष्ठमान्द्यं वहामि स्कन्धाभ्यां ये पुरा पार्वतीयवंशवेणुवल्ललिता आसन्। निम्बहरिद्रालेपैस्तद्व्रणानुपचरामि—तस्य विघटमानशरीरस्य श्मशानधूपं श्वसन्ती—यत्र गृहाग्निः प्रेतदीपवत् स्पन्दते नष्टान् पथिकान् पातालतीर्थं नयन्॥
नक्षत्रजागरेषु—यदाश्वत्थपत्राणि पितृमर्मरैः कम्पन्ते खद्योताश्चान्धकारे यन्त्रमण्डलानि विलिखन्ति—तदाहं प्रेमप्रेतम् अर्चामि। यः मांसरक्तमयीं क्षणभङ्गुरनिःश्वासवतीं नारीं न प्रेमयामास—किन्तु यां मायां स्वकल्पनाग्नौ निर्मितवान्—वन्यमोहमूर्तिं नित्यामस्पृश्यां च—अन्येषां दृग्भ्यो विक्रीताम्॥
अहं तु सत्यभक्ता सन्ध्यायां विलीये—यथा नदी समुद्रस्यातृप्त्यै स्वत्वं सर्वमर्पयति—ममापि सारः परदृष्टिषु विलीनः तस्य पट्टचित्रेषु प्रतिबिम्बितः॥
एवं रेशमपाशचक्रं भ्रमति—यद्भक्तां स्वविनाशदैवतायां बध्नाति ॥
अस्मिन् शाश्वतनाट्ये—यत्र वर्णाश्चित्रकाराच्चिरतरं जीवन्ति प्रतिमा प्रतिमाकारादधिकं तिष्ठति—मूर्तिस्तं नरं शोचति यस्तां मिथ्यां मन्यमानः स्वयमेव मिथ्याभूतः। न चित्रं मिथ्या न चित्रितापि—मिथ्या तु सा दृष्टिरेव या प्रेम्णि स्वप्नं पश्यति सत्यं च त्यजति॥
यावच्चन्द्रतारं यावद्यमुनाप्रवाहः—एतत् कुष्ठिचित्रकारस्य कुटीरे मूकवनजातिकन्यायाः शोकगाथा गीयते—पट्टपुष्पेषु प्रतिष्ठिता देवता स्वयं दुःखसागरे निमग्ना—प्रतिमायाः प्रतिमाकारो मरणशील इति जानन्ती किन्तु प्रेम्णः पाशान् छेत्तुमशक्ता॥
॥ इति विनष्टवसन्तवनितागाथा समाप्ता ॥
२९ 
५७.७ सह. 
