कौमुदीप्रशंसा

सिद्धान्तकौमुद्याः महत्त्वविषये कश्चित् अत्यन्तं प्रसिद्धः श्लोकः स्मर्यते, तस्यैव व्याख्यानम् - 

कौमुदी यदि कण्ठस्था वृथा भाष्ये परिश्रमः।
कौमुदी यद्यकण्ठस्था वृथा भाष्ये परिश्रमः॥

एषः श्लोकः संस्कृतव्याकरणपरम्परायां 'सिद्धान्तकौमुदी' इत्यस्य अपरिहार्यतां दर्शयितुं प्रसिद्धः अस्ति। भवतः लिखिते श्लोके शब्दक्रमः किञ्चित् भिन्नः अस्ति, किन्तु अर्थः स एव।

अस्य श्लोकस्य चमत्कारः 'यद्यकण्ठस्था' इति पदे निहितः अस्ति।

अत्र पदविश्लेषणं भावार्थं च पश्यन्तु:

१. सन्धि-विश्लेषणम् (Grammatical Analysis)श्लोकस्य द्वितीयपङ्क्तौ 'यद्यकण्ठस्था' इति पदं प्रयुक्तम्। तत्र 'यण्-सन्धिः' वर्तते:यदि + अकण्ठस्था = यद्यकण्ठस्था(सूत्रम्: इको यणचि) - इकारस्य स्थाने यकारः भवति, यदा अच् (स्वरः) परे भवति।

२. अर्थ-विवेचनम् (Interpretation)अस्य श्लोकस्य अर्थद्वयं भवति:।

1. प्रथमः पक्षः (If you know it): कौमुदी यदि कण्ठस्था, वृथा भाष्ये परिश्रमः। अर्थः: यदि भवता सिद्धान्तकौमुदी कण्ठस्था कृता (सम्यक् अधीता), तर्हि 'महाभाष्यं' पठितुं परिश्रमः व्यर्थः। कारणम्: यतः महाभाष्यस्य सारांशः, निष्कर्षः च सिद्धान्तकौमुद्यां पूर्वमेव सन्निविष्टः अस्ति। कौमुदीज्ञानेन एव कार्यं सिद्ध्यति।
   
   
2. द्वितीयः पक्षः (If you don't know it): कौमुदी यद्यकण्ठस्था (यदि + अकण्ठस्था), वृथा भाष्ये परिश्रमः। अर्थः: यदि कौमुदी कण्ठस्था न अस्ति (न अधीता), तर्हि 'महाभाष्ये' परिश्रमः सर्वथा व्यर्थः एव। कारणम्: सिद्धान्तकौमुदी व्याकरणस्य प्रवेशद्वारम् अस्ति। यदि कश्चित् प्रक्रियाग्रन्थं (कौमुदीं) न जानाति, तर्हि सः महाभाष्यस्य गहनं शास्त्रीयचिन्तनं कदापि अवगन्तुं न शक्नोति। आधारं विना भवनं न तिष्ठति।

निष्कर्षः (Conclusion) - अनेन श्लोकेन इदं स्पष्टं भवति यत् पाणिनीयव्याकरणे भट्टोजिदीक्षितस्य 'सिद्धान्तकौमुदी' ग्रन्थः कीदृशः महत्त्वपूर्णः अस्ति। एषा 'नव्य-व्याकरणस्य' (New School of Grammar) प्रशंसा अस्ति।

सारांशतः - कौमुदी पठनीया एव।

#सिद्धान्तकौमुदी #कौमुदी #भट्टोजी दीक्षितः #व्याकरणम् #पाणिनिः #पुस्तकपरचियः #संस्कृतम्#siddhāntakaumudī#kaumudī#bhaṭṭojī dīkṣitaḥ#vyākaraṇam#pāṇiniḥ#pustakaparaciyaḥ#saṃskṛtam