सुमन्तमण्डलः 
१२/१६/२०२५, ११:४२:४३ पू (12/16/2025, 11:42:43 AM)
1. कविः — श्रीहर्षः; संस्कृतमहाकाव्यपरम्परायां अतिविदग्धः पण्डितकविः।
2. विधिः — महाकाव्यम्; दुरूहशैलीयुक्तं, विद्वज्जनप्रियं काव्यविशेषम्।
3. विषयः — निषधराष्ट्रस्य राजा नलः तथा विदर्भराजकन्या दमयन्ती—तयोः प्रेमकथा, विवाहः, विरहः, पुनर्मिलनं च।
4. कथास्रोतः — महाभारतस्थं नलोपाख्यानम्; तस्य अत्यन्तं विस्तृतं काव्यात्मकं रूपान्तरणम्।
5. काव्यविशेषता — श्लेषप्रधानता, शब्दकौशलम्, अर्थगाम्भीर्यम्, व्याकरण-न्याय-मीमांसादिशास्त्रसंदर्भाः।
6. भाषाशैली — अतीव क्लिष्टा; दीर्घसमासबहुला वाक्यरचना, बह्वर्थसूचकपदानि, बुद्धिपरीक्षाकरः विन्यासः।
7. अलंकारप्रयोगः — श्लेष-रूपक-उत्प्रेक्षा-विरोधाभास-यमक-इत्यादीनाम् अतिप्राचुर्यम्।
8. रसप्रधानता — शृङ्गाररसः प्रधानः; करुण-शान्त-वीररसाः सहायकाः।
9. नायकनायिकाचरित्रम् — नलः—धर्मनिष्ठः, वीरः, विवेकी; दमयन्ती—बुद्धिमती, पतिव्रता, दृढसंकल्पा।
10. दमयन्तीस्वयंवरः — देवैः सह नलस्य साम्यम्, दमयन्त्याः बुद्धिवैशिष्ट्येन नलस्य चयनम्—प्रसिद्धः प्रसङ्गः।
11. दार्शनिकतत्त्वम् — भाग्यं पुरुषकारः च—एतयोः संघर्षस्य सूक्ष्मविवेचनम्।
12. छन्दोवैचित्र्यम् — विविधछन्दानां प्रयोगः; शार्दूलविक्रीडितम्, मन्दाक्रान्ता, वसन्ततिलका इत्यादयः।
13. साहित्ये स्थानम् — “नैषधकाव्यम्” इति विद्वत्सु प्रसिद्धम्; संस्कृतकाव्यस्य दुरूह-परम्परायाः शिखरस्थम्।
14. पाठकवर्गः — सामान्यपाठकानाम् अपेक्षया पण्डितानां विशेषरुचिकरम्।
15. आधुनिकमहत्त्वम् — अलंकारशास्त्र-व्याकरण-दर्शन-रससिद्धान्तादीनाम् अध्ययनार्थम् अद्यापि अपरिहार्यः ग्रन्थः।
#SanskritEpic #Sanskrit #संस्कृतम् #नैषधीयचरितम् #महाकाव्यम्
३६ 
५७.७ सह. 
1 comments
प्रशान्तः
१/२६/२०२६, १०:३२:४७ पू (1/26/2026, 10:32:47 AM)
भवता उत्तमं विवरणं दत्तम्। धन्यवादः।
