सुमन्तमण्डलः 
१२/१९/२०२५, ९:१९:५८ पू (12/19/2025, 9:19:58 AM)
1. कविः — अश्वघोषः; बौद्धसंस्कृतसाहित्यस्य आद्यः महाकविः।
2. विधिः — महाकाव्यम्; ऐतिहासिक-दार्शनिकप्रधानं काव्यविशेषम्।
3. विषयः — भगवान् बुद्धस्य (सिद्धार्थगौतमस्य) जन्मतः आरभ्य संन्यासपर्यन्तं, बोधिप्राप्तेः पूर्वं जीवनचरितम्।
4. ऐतिहासिकमहत्त्वम् — बुद्धजीवनविषये उपलब्धेषु प्राचीनतमेषु काव्यग्रन्थेषु एकम् अन्यतमम्।
5. कथावस्तु — कपिलवस्तुनगरवर्णनम्, शुद्धोधनस्य राज्यवैभवम्, मायादेव्याः स्वप्नदर्शनम्, सिद्धार्थस्य जन्म, युवराजजीवनम्, दुःखदर्शनात् वैराग्यप्राप्तिः, महाभिनिष्क्रमणम्।
6. काव्यविशेषता — सरल-शुद्धसंस्कृतप्रयोगः, भावप्रधानता, अलंकाराणां मर्यादितप्रयोगः।
7. रसप्रधानता — शान्तरसः प्रधानः; करुणरसः सहायकः।
8. दार्शनिकतत्त्वम् — अनित्यता, दुःखं, वैराग्यं, करुणा, मोक्षमार्गस्य सूचनं चेति।
9. नायकचरित्रम् — बुद्धः—करुणामयः, विवेकी, लोकहितचिन्तकः, त्यागमूर्तिरूपेण चित्रितः।
10. समाजदृष्टिः — ऐश्वर्यपूर्णजीवनस्य असारता, सांसारिकसुखस्य क्षणिकत्वम् इत्यस्य स्पष्टनिरूपणम्।
11. छन्दः — अनुष्टुप्-उपजाति-वसन्ततिलका-इत्यादीनां प्रयोगः।
12. संरचना — मूलतः २८ सर्गाः इति स्वीकृताः; किन्तु अद्य पूर्णरूपेण सर्वे सर्गाः उपलब्धाः न सन्ति।
13. साहित्ये स्थानम् — संस्कृतमहाकाव्येषु शान्त-करुणरसप्रधानकाव्यस्य उत्कृष्टोदाहरणम्।
14. धार्मिकमहत्त्वम् — बौद्धधर्मस्य नैतिकदर्शनं काव्यरूपेण जनसामान्ये प्रसारयति।
15. आधुनिकमहत्त्वम् — बौद्धदर्शन-भारतीयइतिहास-संस्कृतमहाकाव्यपरम्परादीनाम् अध्ययने अद्यापि अनिवार्यः ग्रन्थः।
#Sanskrit #SanskritEpic #महाकाव्यम् #Buddhacaritam #बुद्धचरितम्
३५ 
५७.७ सह. 
