पुस्तकपरिचयः - महावीरचरितम् (10)

महावीरचरितम् : विस्तृत-ग्रन्थ-परिचयः

- १. परिचयः तथा विषयवस्तु (Introduction and Subject Matter)

- संस्कृतम्: 'महावीरचरितम्' भवभूतेः वीर-रस-प्रधानं नाटकम् अस्ति। अस्मिन् नाटके भगवान् रामचन्द्रः 'महावीरः' (महान्श्चासौ वीरः इति महावीरः) इति रूपेण चित्रितः।
- आङ्ग्ल-अनुवादः: 'Mahaviracharitam' is a play by Bhavabhuti dominated by the Heroic Sentiment (Vira Rasa). In this play, Lord Rama is depicted as a 'Mahavira' (Great Hero).

- २. कथा-व्याप्तिः (Scope of the Story)

- संस्कृतम्: अस्मिन् नाटके रामस्य विश्वामित्राश्रमगमनकालारभ्य रावणवधोपरान्तं राज्याभिषेकपर्यन्तं कथोपवर्णिता।
- आङ्ग्ल-अनुवादः: The story in this play covers the period from Rama's visit to Vishvamitra's hermitage up to his Coronation after slaying Ravana. In other words, it depicts the earlier part of the Ramayana.

- ३. प्रधान-रसः (Dominant Sentiment)

- संस्कृतम्: यद्यपि भवभूतिः करुण-रसस्य कविः मन्यते, तथापि अस्मिन् नाटके 'वीर-रसः' अङ्गीरसः अस्ति। युद्धस्य, उत्साहस्य, तथा पराक्रमस्य वर्णनं अत्र भूयशः लभ्यते।
- आङ्ग्ल-अनुवादः: Although Bhavabhuti is considered the poet of Pathos, in this play, the 'Heroic Sentiment' (Vira Rasa) is the dominant sentiment. Descriptions of war, enthusiasm, and valor are found in abundance here.

- ४. माल्यवतः कूटनीतिः (Malyavan's Diplomacy/Intrigue)

- संस्कृतम्: अस्मिन् नाटके रावणस्य मन्त्री माल्यवान् (यः रावणस्य मातामहः अपि अस्ति) मुख्यः खलनायकः अस्ति। रामस्य वनवासः, परशुराम-विवादः, इत्यादयः घटनाः माल्यवतः कूटनीतेः (Politics) परिणामः इति दर्शिताः।
- आङ्ग्ल-अनुवादः: In this play, Ravana's minister Malyavan (who is also Ravana's maternal grandfather) is the main antagonist. Events like Rama's exile and the dispute with Parashurama are shown as the results of Malyavan's conspiracy/politics.

- ५. राम-परशुराम-संवादः (Rama-Parashurama Dialogue)

- संस्कृतम्: द्वितीये-अङ्के तथा तृतीये-अङ्के राम-परशुरामयोः संवादः अत्यन्तम् ओजस्वी अस्ति। भवभूतिः परशुरामस्य चरित्रं गर्वपूर्णं, तथा रामस्य चरित्रं विनम्रमपि वीरम् अचित्रयत्।
- आङ्ग्ल-अनुवादः: In the second and third acts, the dialogue between Rama and Parashurama is extremely vigorous. Bhavabhuti has depicted Parashurama's character as full of pride, and Rama's as humble yet heroic.

- ६. कैकेय्याः निर्दोषत्वम् (Innocence of Kaikeyi)

- संस्कृतम्: अस्य नाटकस्य मौलिकं वैशिष्ट्यम् अस्ति यत् अत्र कैकेयी दोषवहा नास्ति। रामस्य वनवासः मन्थरा-वेशधारिण्या शूर्पणखया छल-पूर्वकं कारितः, न तु वास्तविक-मन्थरया।
- आङ्ग्ल-अनुवादः: A unique feature of this play is that Kaikeyi is not at fault. Rama's exile was orchestrasted deceitfully by Shurpanakha disguised as Manthara, not by the real Manthara.

- ७. अङ्क-संख्या (Number of Acts)

- संस्कृतम्: अस्मिन् नाटके अपि उत्तररामचरितम् इव सप्त (७) अङ्काः सन्ति।
- आङ्ग्ल-अनुवादः: Like Uttararamacharitam, this play also consists of seven (7) acts.

- ८. वालि-रावण-मैत्री (Alliance of Vali and Ravana)

- संस्कृतम्: रावणः वालिना सह मैत्रीं करोति तथा रामं हन्तुं तं प्रेरयति। प्रसङ्गोऽयं वाल्मीकि-रामायणात् सर्वथा भिन्नः अस्ति, यः नाटकस्य संघर्षं वर्धयति।
- आङ्ग्ल-अनुवादः: Ravana forms an alliance with Vali and instigates him to kill Rama. This episode differs from Valmiki Ramayana and intensifies the conflict in the play.

- ९. शैली तथा भाषा (Style and Language)

- संस्कृतम्: अत्र भवभूतेः शैली गौडी-रीतिः अस्ति। दीर्घसमासाः, कठोरवर्णाः, तथा ओजगुणसंयुक्तभाषाः अत्र आधिक्येन प्रयुक्ताः वर्तन्ते, या वीररसाय उपयुक्ता।
- आङ्ग्ल-अनुवादः: Here, Bhavabhuti's style is Gaudi Riti. Long compounds, hard phonetic sounds, and language full of vigor (Ojas) are used, which is suitable for the Heroic Sentiment.

- १०. अपूर्णतायाः सन्देहः (Doubt of Incompleteness)

- संस्कृतम्: केचन विद्वांसः मन्यन्ते यत् भवभूतिः एतत् नाटकं पूर्णं नारचयत्। पञ्चमाङ्कात् अनन्तरं केनचित् अन्येन कविना (सुब्रह्मण्येन) कथा पूरिता इति श्रूयते, यतोहि अन्ते शैल्यां भेदः दृश्यते।
- आङ्ग्ल-अनुवादः: Some scholars believe that Bhavabhuti did not finish this play. It is heard that after the 5th Act, the story was completed by another poet (Subrahmanya), as a slight difference in style is observed at the end.

- ११.  नाटकात् कश्चित् श्लोकः - 

जीवतः पितुरङ्केऽसौ ताटका-वध-लक्ष्मणः।
अलून-पलितः पाणिः प्रौढेनारम्भते वयः॥

#उत्तररामचरितम् #रामः #नाटकम् #संस्कृतनाटकम् #भवभूतिः #natakam #bhavabhuti #sanskritdrama #drama #drrahulmaity #rahul #rahulmaity