सुमन्तमण्डलः 
१२/२१/२०२५, १०:४८:०५ पू (12/21/2025, 10:48:05 AM)
ग्रन्थनाम - जाम्बवतीविजयम् (पातालविजयम् इति नाम्नापि ज्ञायते)।
रचयिता - सुप्रसिद्धः वैयाकरणः पाणिनिः।
काव्यप्रकारः - इदं संस्कृतसाहित्यस्य एकं प्राचीनं महाकाव्यम् अस्ति।
मुख्यकथानकम् - अस्मिन् महाकाव्ये भगवतः श्रीकृष्णस्य जाम्बवता सह युद्धस्य, ततः जाम्बवत्याः विवाहेन सह विजयस्य च कथा वर्णिता अस्ति।
सर्गसङ्ख्या - प्राचीनटीकाकाराणाम् (यथा राजशेखरस्य) अनुसारम् अस्मिन् महाकाव्ये १८ सर्गाः आसन्।
लेखकस्य वैशिष्ट्यम् - पाणिनिः केवलं 'अष्टाध्यायी' इति व्याकरणग्रन्थस्य कर्ता एव नासीत्, अपितु सः एकः उच्चकोटिः 'शब्दिक-कविः' अपि आसीत्।
ग्रन्थस्य स्थितिः - दुर्दैवात् अयं ग्रन्थः पूर्णरूपेण अधुना न लभ्यते। अयं 'लुप्तग्रन्थः' इति मन्यते।
प्रमाणानि: अस्मिन् ग्रन्थे विद्यमानाः केचन श्लोकाः परवर्तिषु ग्रन्थेषु (यथा- सूक्तिमुक्तावल्याम्, सुभापितावल्याम् च) उद्धृताः सन्ति।
भाषाशैली - अस्य भाषा व्याकरणशुद्धा, सरसा, अलङ्कारमयी च अस्ति।
पातालवर्णनम् - यतः अस्य नाम 'पातालविजयम्' अस्ति, अतः अस्मिन् नागलोकस्य पातालस्य च मनोहरं वर्णनं प्राप्तुं शक्यते।
साहित्यिकं महत्त्वम् - इदं महाकाव्यं सिद्धं करोति यत् व्याकरणस्य कठोरनियमाः काव्यस्य कोमलतां न बाधन्ते।
कवेः प्रशंसा - राजशेखरः उक्तवान् यत् -
'नमः पाणिनये तस्मै यस्मादाविर्बभूवतुः
शब्दावतारश्चाप्युच्चैः काव्यं च जाम्बवतीजयम्॥' अर्थात् व्याकरणं काव्यं च द्वयोः कृते पाणिनिः नमस्यः।
ऐतिहासिकता - इदं काव्यं प्रायः ईसापूर्वं चतुर्थशताब्द्यां रचितं स्यात्।
शृङ्गारवीररसौ - अस्मिन् वीररसस्य (युद्धवर्णने) तथा शृङ्गाररसस्य (विवाहवर्णने) सुन्दरं सम्मिश्रणम् अस्ति।
उपलब्धाः अंशाः - सम्प्रति अस्य केचन विच्छिन्नाः श्लोकाः एव विदुषां चर्चायै उपलभ्यन्ते।
भक्तिभावः - ग्रन्थे श्रीकृष्णस्य पराक्रमस्य भक्तियुक्तं चित्रणं कृतम् अस्ति।
प्रेरणास्रोतः - इदं काव्यं परवर्तिनां महाकवीनां कृते प्रेरणादायी सिद्धम् अभवत्।
#SanskritEpic #Sanskrit #संस्कृतम् #महाकाव्यम् #जाम्बवतीविजयम्
२८ 
५७.७ सह. 
