Pahadi 
५/२२/२०२६, ४:००:०० अ (5/22/2026, 4:00:00 PM)
भोजशाला (वाग्देवीमन्दिरम्)
पञ्चदशदिनाड्के, मध्यप्रदेशराज्यस्य उच्चतम-न्यायालयः (इन्दौर:) खण्डपीठः (न्यायाधिशः विजयकुमारः शुक्ला, न्यायाधीशः आलोकः अवस्थीः च) लेखपत्रे याचिकायां सङ्ख्या क्रमः १०४९७ वर्ष २०१२, विवादामध्ये हिन्दुः फरन्टः फोरः जस्टिस बनाम् युनियन् ओफ इन्डिया अन्यः च, निर्णयः दिनाङ्के १५/०५/२०२६ दत्तवान् । (Hindu Front for Justice v/s UOI & Ors in Writ petition no. 10497 of 2012, Judgement dated 15/05/2026) ।
तथ्यानि
1. परमारवंशे, राजाभोजः (जीवनकालः 1010-1055AD) 1034ADतमे वर्षे घरजनपदे (वर्तमानकाले एतत् स्थानं मध्यप्रदेशराज्ये वर्तते ) एकस्य मन्दिरस्य स्थापनं कृतवान् । एतस्मिन् मन्दिरे वाग्देव्याः सरस्वतीदेव्याः प्रतिमायाः स्थापनं कृतवान् । एतेन सह एकं गुरुकुलं अपि स्थापितवान् । यस्मिन् गुरुकुले
संस्कृतभाषायाः वेदस्य शास्त्रानां पठनं-पाठनं कृतम् । एतत् स्थानं भोजशाला (भोजस्य पाठशाला) नाम्ना ज्ञाता । अधुनापि ज्ञायते । तत्पश्चात् परमारवंशे उदयदित्यः नर्वर्मनः च एतौ द्वौ राजानौ एतस्य मन्दिरस्य गुरुकुलस्य निर्माणे अपि योगदानं दत्तवन्तौ ।
2. 1305ADतमे वर्षे, दुर्दान्तः निर्दयः अल्लादिन-खिल्जी एतस्यां भोजशालायां उपरि आक्रमणं कृतवान् । तस्य सेनाः 1200तः अधिकाः विद्यार्थिनः अध्यापकाः अपि मारितवन्तः । किमर्थं?? केवलः एकः कारणः आसीत् यत् ते इस्लामधर्मं अस्वीकृतवन्तः । तस्मिन् समये महलदेवः राजा भोजशालायाः रक्षणे स्वस्य प्राणस्य बलिदानं अपि कृत्तवान् ।
3. अल्लादिन-खिल्जी एतस्मिन् स्थाने भञ्जनं कृतवान् परन्तु निर्माणं न कृतवान् । 1401 ADतमे वर्षे, दिलावरखानः भोजशालायाः मस्जिदरुपेण परिवर्तनस्य प्रयासं कृतवान् परन्तु सफलतां न प्राप्तवान् । 1514ADतमे वर्षे, महमुदः शाहः खिल्जी द्वितीया भोजशालायां उपरि आक्रमणं कृतवान् । किन्तु मन्दिरात् बाह्ये क्षेत्रे सः कस्याचित् स्थानस्य ग्रहणं कृतवान् । तत्रैव सः कमलमौला नाम्ना एकस्य मस्जिदस्य \मक्बारायाः वा निर्माणं कृतवान् । तत्पश्चात् मन्दिरस्य भोजशालायाः भञ्जनं अपि कृतम् तैः मुस्लिमजनैः । वाग्देव्याः प्रतिमां भुमौ निखनति स्म ।
4. 1875ADतमे वर्षे, आंग्लशासकस्य अधिकारी मेजर-जर्नल-विलियमकिनकेद अत्र आगत्वा भूमिं खनित्वा तत्रतः वाग्देव्याः प्रतिमां प्राप्तवान् । तत्पश्चात् 1905ADतमे वर्षे लोर्डकुर्जनः एतां वाग्देवीं प्रतिमां स्वेनसह इङ्गलैण्डं प्रति नीतवान् । अधुना एषा प्रतिमा एकस्यां सङ्ग्रहालये गोपयते ।
5. विवादस्य विषये, हिन्दुः-पक्षः अवदत् यत् एतत् स्थाने भोजशाला मन्दिरम् च वर्तेते । पुजायाः अधिकारं दयनीयम् । मुस्लिमस्य प्रवेशं वर्जनीयम् ।
6. विवादस्य विषये, मुस्लिमः पक्षः अवदत् यत् एतत् स्थाने भोजशाला मन्दिरम् च न स्तः अपितु कमलमौला मक्बारा वर्तते । नमाजस्य अधिकारं दयनीयम् । हिन्दोः प्रवेशं वर्जनीयम् ।
7. विवादस्य याचिकाः - 1962तमे वर्षे, अमीरुद्दिन नगराचारसम्बन्धीयवादस्य याचिका (Civil Suit No.42 of 1962) न्यायालये आरोपितवान् ।
तत्पश्चात् वहवः याचिकाः आरोपिताः द्वाभ्यां पक्षाभ्यां । आहत्य 15 याचिकाः आरोपिताः ।
8. विवादस्य आदेशाः – ASI (भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण\ Archaeological Survey of India) अन्यः विभागः च “पुरातत्वः” – पुरातत्वः एकं आदेशं दिनाङ्के 24/08/1935 दत्तवान् यत् भोजशालां केवलं मुस्लिमः प्रयोगं कर्तुं अशक्यत् । पुनः अपरं आदेशं दिनाङ्के 25/08/1951 दत्तवान् यत् भोजशाला एकं संरक्षितं स्थानं कोपि प्रयोगं कर्तुं न अशक्यत् । पुनः अपरं आदेशं दिनाङ्के 01/05/1952 यत् हिन्दुः पक्षः बसन्तपञ्चम्यां पुजां कर्तुं अशक्यत् । तत्पश्चात् पुरातत्वः वहवः आदेशाः दत्तवान् ।
9. विवादस्य समाप्ताय, न्यायालयः एकं आदेशं दिनाङ्के 11/03/2024 दत्तवान् यत् भोजशालायाः अन्वेषणं करणीयम् पुरातत्वेन । आदेशस्य अनुपालनं कृत्वा पुरातत्वः अन्वेषणस्य वृत्तान्तः न्यायालये स्थापितवान् । वृत्तान्तस्य दश खण्डाः आसन् ।
10. निर्णयस्य 201पुटे, एका सूचिका दता यस्मिन् भोजशालायां विभिन्नां चित्राणां विषये सूचनाः दताः । केषांचन चित्राणां सूचनाः अधोलिखिताः ।
11. निर्णयस्य 210पुटे, न्यायालयः ☸पुरातत्वस्य अन्वेषणस्य वृत्तान्तस्य विषये्☸ (see at the end) लिखितवान् यत् पुर्वमेव अत्र एकं मन्दिरं आसीत् । तैः तस्य भञ्जनं कृत्वा मस्जिदस्य निर्माणं कृतम् । मन्दिरस्य भञ्जनसामाग्री अपि मस्जिदस्य निर्माणे प्रयोगः कृतः । तत्र निर्माणे-भञ्जने-पुनःनिर्माणे त्रयः स्तराः सन्ति । अन्वेषणस्य वृत्तान्तः वदति यत् स्थापत्यस्य इष्टिकानां सम्बन्धकालः परमारकालस्य 10th-11th century CE आसीत् । मन्दिरं दृष्ट्वा मूर्तिकलायाः अभिलेखनस्य निर्म्माणविद्यासम्बन्धी-अधिकारिनः वदन्ति यत् मस्जिदस्य निर्माणं मन्दिरस्य उपरि एव कृतम् । बहवः प्रतिमाः मन्दिरे दृष्टाः यत् ब्रह्मा, नरसिन्हः, भैरवः, गणेशः, पशवादयः पशवः आदयः।
12. निर्णयस्य215पुटे, न्यायालयः अयोध्यायाः निर्णयस्य सिद्धान्तानां सङ्ग्रहणं कृतवान् । यस्मिन् रामस्य जन्मभूमौ सिद्धा अभवत् । तस्य निर्णयस्य नाम अयोध्यायाः निर्णयः (M Siddiq (D) Thr.Lrs.vs Mahant Suresh Das &Ors) अस्ति ।
14. उच्चतमः न्यायालयः निर्णयः दिनाङ्के १५/०५/२०२६ दत्तवान् :- 😊😊
15. उच्चतमः न्यायालयः सर्वेषां पक्षानां वार्तां श्रुत्वा स्पष्टं निर्णयः दत्तवान् यत् पुर्वे अत्र एकं गुरुकुलं मन्दिरं च आस्ताम् । यत्र संस्कृतस्य विद्यार्थिनः पठितवन्तः । एतस्य स्थलस्य भञ्जनं कृत्वा एतस्य उपरि मस्जिदस्य निर्माणं कृतम् । अतः हिन्दवः एतत् स्थलं पुजार्थं प्रयोगं कर्तुं शक्नुवन्ति परन्तु एतस्य स्थलस्य प्रशासनं प्रबन्धनं च भारतसर्वकारेण पुरातत्वेन करणीयौ । 😊😊
कृपया अवधानेन पठतु । 😊😊
जयतु सस्कृतं जयतु भारतम्
पहाडी (लेखः21) 22/05/2026
#PahadiArticles,
Coins- 31 coins of silver, copper, aluminium and steel, datable to periods of Indo-Sassanian (10th-11th century),
Delhi Sultanate (13th-14th century), Malwa Sultan (15th-16th century), Mughal (16th-18th century), Dhar state (19th century), British (19th-20th century), and independent India, were found during the investigations in and around the present structure. 33. Earliest coins found at the site are Indo-Sassanian which can be dated to 10th-11th century, when Paramara kings were ruling in Malwa with their capital at Dhar.
36. Images carved on these included Ganesh, Brahma with his consorts, Narasimha, Bhairava, Gods and Goddesses, human and animal figures. Images of animals in different mediums include lion, elephant, horse, dog, monkey, snake, tortoise, swan, and bird. Mythical and composite figures include variety of kirtimukhas human face,
पञ्चदशदिनाड्के, मध्यप्रदेशराज्यस्य उच्चतम-न्यायालयः (इन्दौर:) खण्डपीठः (न्यायाधिशः विजयकुमारः शुक्ला, न्यायाधीशः आलोकः अवस्थीः च) लेखपत्रे याचिकायां सङ्ख्या क्रमः १०४९७ वर्ष २०१२, विवादामध्ये हिन्दुः फरन्टः फोरः जस्टिस बनाम् युनियन् ओफ इन्डिया अन्यः च, निर्णयः दिनाङ्के १५/०५/२०२६ दत्तवान् । (Hindu Front for Justice v/s UOI & Ors in Writ petition no. 10497 of 2012, Judgement dated 15/05/2026) ।
तथ्यानि
1. परमारवंशे, राजाभोजः (जीवनकालः 1010-1055AD) 1034ADतमे वर्षे घरजनपदे (वर्तमानकाले एतत् स्थानं मध्यप्रदेशराज्ये वर्तते ) एकस्य मन्दिरस्य स्थापनं कृतवान् । एतस्मिन् मन्दिरे वाग्देव्याः सरस्वतीदेव्याः प्रतिमायाः स्थापनं कृतवान् । एतेन सह एकं गुरुकुलं अपि स्थापितवान् । यस्मिन् गुरुकुले
संस्कृतभाषायाः वेदस्य शास्त्रानां पठनं-पाठनं कृतम् । एतत् स्थानं भोजशाला (भोजस्य पाठशाला) नाम्ना ज्ञाता । अधुनापि ज्ञायते । तत्पश्चात् परमारवंशे उदयदित्यः नर्वर्मनः च एतौ द्वौ राजानौ एतस्य मन्दिरस्य गुरुकुलस्य निर्माणे अपि योगदानं दत्तवन्तौ ।
2. 1305ADतमे वर्षे, दुर्दान्तः निर्दयः अल्लादिन-खिल्जी एतस्यां भोजशालायां उपरि आक्रमणं कृतवान् । तस्य सेनाः 1200तः अधिकाः विद्यार्थिनः अध्यापकाः अपि मारितवन्तः । किमर्थं?? केवलः एकः कारणः आसीत् यत् ते इस्लामधर्मं अस्वीकृतवन्तः । तस्मिन् समये महलदेवः राजा भोजशालायाः रक्षणे स्वस्य प्राणस्य बलिदानं अपि कृत्तवान् ।
3. अल्लादिन-खिल्जी एतस्मिन् स्थाने भञ्जनं कृतवान् परन्तु निर्माणं न कृतवान् । 1401 ADतमे वर्षे, दिलावरखानः भोजशालायाः मस्जिदरुपेण परिवर्तनस्य प्रयासं कृतवान् परन्तु सफलतां न प्राप्तवान् । 1514ADतमे वर्षे, महमुदः शाहः खिल्जी द्वितीया भोजशालायां उपरि आक्रमणं कृतवान् । किन्तु मन्दिरात् बाह्ये क्षेत्रे सः कस्याचित् स्थानस्य ग्रहणं कृतवान् । तत्रैव सः कमलमौला नाम्ना एकस्य मस्जिदस्य \मक्बारायाः वा निर्माणं कृतवान् । तत्पश्चात् मन्दिरस्य भोजशालायाः भञ्जनं अपि कृतम् तैः मुस्लिमजनैः । वाग्देव्याः प्रतिमां भुमौ निखनति स्म ।
4. 1875ADतमे वर्षे, आंग्लशासकस्य अधिकारी मेजर-जर्नल-विलियमकिनकेद अत्र आगत्वा भूमिं खनित्वा तत्रतः वाग्देव्याः प्रतिमां प्राप्तवान् । तत्पश्चात् 1905ADतमे वर्षे लोर्डकुर्जनः एतां वाग्देवीं प्रतिमां स्वेनसह इङ्गलैण्डं प्रति नीतवान् । अधुना एषा प्रतिमा एकस्यां सङ्ग्रहालये गोपयते ।
5. विवादस्य विषये, हिन्दुः-पक्षः अवदत् यत् एतत् स्थाने भोजशाला मन्दिरम् च वर्तेते । पुजायाः अधिकारं दयनीयम् । मुस्लिमस्य प्रवेशं वर्जनीयम् ।
6. विवादस्य विषये, मुस्लिमः पक्षः अवदत् यत् एतत् स्थाने भोजशाला मन्दिरम् च न स्तः अपितु कमलमौला मक्बारा वर्तते । नमाजस्य अधिकारं दयनीयम् । हिन्दोः प्रवेशं वर्जनीयम् ।
7. विवादस्य याचिकाः - 1962तमे वर्षे, अमीरुद्दिन नगराचारसम्बन्धीयवादस्य याचिका (Civil Suit No.42 of 1962) न्यायालये आरोपितवान् ।
तत्पश्चात् वहवः याचिकाः आरोपिताः द्वाभ्यां पक्षाभ्यां । आहत्य 15 याचिकाः आरोपिताः ।
8. विवादस्य आदेशाः – ASI (भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण\ Archaeological Survey of India) अन्यः विभागः च “पुरातत्वः” – पुरातत्वः एकं आदेशं दिनाङ्के 24/08/1935 दत्तवान् यत् भोजशालां केवलं मुस्लिमः प्रयोगं कर्तुं अशक्यत् । पुनः अपरं आदेशं दिनाङ्के 25/08/1951 दत्तवान् यत् भोजशाला एकं संरक्षितं स्थानं कोपि प्रयोगं कर्तुं न अशक्यत् । पुनः अपरं आदेशं दिनाङ्के 01/05/1952 यत् हिन्दुः पक्षः बसन्तपञ्चम्यां पुजां कर्तुं अशक्यत् । तत्पश्चात् पुरातत्वः वहवः आदेशाः दत्तवान् ।
9. विवादस्य समाप्ताय, न्यायालयः एकं आदेशं दिनाङ्के 11/03/2024 दत्तवान् यत् भोजशालायाः अन्वेषणं करणीयम् पुरातत्वेन । आदेशस्य अनुपालनं कृत्वा पुरातत्वः अन्वेषणस्य वृत्तान्तः न्यायालये स्थापितवान् । वृत्तान्तस्य दश खण्डाः आसन् ।
10. निर्णयस्य 201पुटे, एका सूचिका दता यस्मिन् भोजशालायां विभिन्नां चित्राणां विषये सूचनाः दताः । केषांचन चित्राणां सूचनाः अधोलिखिताः ।
- Yantra and Sanskrit Shloka on floor defaced and scratched.
- Sanskrit Shloka on floor- defaced.
- Dharmchakra on ceiling.
- Carved pillars in the building as found in temples.
- Defaced image of Hindu God/Goddess on the pillar.
- Defaced image of Sun god on the pillar
- Traditional Hindu engravings on the pillar
- Yantra used by ancient scholars engraved on the wall
- Photograph of the courtyard of the building having carved pillars which was traditionally constructed in Hindu temples in 10th -11th century. Such type of pillars are not found in mosques.
- Surya Chakra as is prevalent in Hindu temples.
- Sanskrit Grammar Charts explaining the Sanskrit Grammar engraved in Bhojshala building
11. निर्णयस्य 210पुटे, न्यायालयः ☸पुरातत्वस्य अन्वेषणस्य वृत्तान्तस्य विषये्☸ (see at the end) लिखितवान् यत् पुर्वमेव अत्र एकं मन्दिरं आसीत् । तैः तस्य भञ्जनं कृत्वा मस्जिदस्य निर्माणं कृतम् । मन्दिरस्य भञ्जनसामाग्री अपि मस्जिदस्य निर्माणे प्रयोगः कृतः । तत्र निर्माणे-भञ्जने-पुनःनिर्माणे त्रयः स्तराः सन्ति । अन्वेषणस्य वृत्तान्तः वदति यत् स्थापत्यस्य इष्टिकानां सम्बन्धकालः परमारकालस्य 10th-11th century CE आसीत् । मन्दिरं दृष्ट्वा मूर्तिकलायाः अभिलेखनस्य निर्म्माणविद्यासम्बन्धी-अधिकारिनः वदन्ति यत् मस्जिदस्य निर्माणं मन्दिरस्य उपरि एव कृतम् । बहवः प्रतिमाः मन्दिरे दृष्टाः यत् ब्रह्मा, नरसिन्हः, भैरवः, गणेशः, पशवादयः पशवः आदयः।
12. निर्णयस्य215पुटे, न्यायालयः अयोध्यायाः निर्णयस्य सिद्धान्तानां सङ्ग्रहणं कृतवान् । यस्मिन् रामस्य जन्मभूमौ सिद्धा अभवत् । तस्य निर्णयस्य नाम अयोध्यायाः निर्णयः (M Siddiq (D) Thr.Lrs.vs Mahant Suresh Das &Ors) अस्ति ।
निर्णयः
13. निर्णयस्य 240पुटे, द्वयोः पक्षयोः वार्तां श्रुत्वा, पुरातत्वस्य अन्वेषणस्य वृत्तान्तः दृष्ट्वा, अयोध्यायाः निर्णयस्य सिद्धान्तानां पठित्वा, अन्यानि प्रमाणानि दृष्ट्वा न्यायालयः अधोलिखितं निर्णयः दतवान् ।14. उच्चतमः न्यायालयः निर्णयः दिनाङ्के १५/०५/२०२६ दत्तवान् :- 😊😊
- यत् एतत् विवादस्थलं एकं अभिरक्षितं प्राचीनं आस्मारकं अस्ति।
- यत् विवादस्थलस्य स्वरुपं नाम च भोजशाला वाग्देव्या मन्दिरं अस्ति।
- यत् पुरातत्वस्य ज्ञापनं दिनाङ्के 07/04/2003 तिरस्कृतम् ।
- यत् भारतसर्वकारः एतस्य स्थलस्य प्रशासनं प्रबन्धनं च करिष्यति ।
- यत् पुरातत्वः स्थलस्य धार्मिकानां गातिविधानां नियन्त्रं करिष्यति ।
- यत् भारतसर्वकारेण वाग्देव्याः प्रतिमायाः प्रत्यर्पणाय विचारः करणीयः ।
- यत् राज्यसर्वकारः मुस्लिमजनेभ्यः एकं स्थलं दातव्यं यत्र ते मस्जिदस्य निर्माणं कर्तुं शक्नुवन्ति।
15. उच्चतमः न्यायालयः सर्वेषां पक्षानां वार्तां श्रुत्वा स्पष्टं निर्णयः दत्तवान् यत् पुर्वे अत्र एकं गुरुकुलं मन्दिरं च आस्ताम् । यत्र संस्कृतस्य विद्यार्थिनः पठितवन्तः । एतस्य स्थलस्य भञ्जनं कृत्वा एतस्य उपरि मस्जिदस्य निर्माणं कृतम् । अतः हिन्दवः एतत् स्थलं पुजार्थं प्रयोगं कर्तुं शक्नुवन्ति परन्तु एतस्य स्थलस्य प्रशासनं प्रबन्धनं च भारतसर्वकारेण पुरातत्वेन करणीयौ । 😊😊
कृपया अवधानेन पठतु । 😊😊
जयतु सस्कृतं जयतु भारतम्
पहाडी (लेखः21) 22/05/2026
#PahadiArticles,
#BhojshalaJudgement #JUDGEMENT #भोजशाला
☸पुरातत्वस्य अन्वेषणस्य वृत्तान्तस्य विषये्☸ - आग्लभाषायां मुख्याशा अधोदियन्ते ।
9. Based on the survey, scientific investigations, archaeological excavations, study of inscriptions, examination of sculptural and architectural fragments, study of art and architecture of the existing structure, and excavated remains it can be said that the existing structure is constructed over a pre-existing structure of basalt, lower part of which still exist as the base of present structure. Scientific and archaeological investigations indicate three distinct architectural phases at the site. The existing structure representing the third phase, was built over the structure of an earlier phase which was damaged and modified for reuse.Coins- 31 coins of silver, copper, aluminium and steel, datable to periods of Indo-Sassanian (10th-11th century),
Delhi Sultanate (13th-14th century), Malwa Sultan (15th-16th century), Mughal (16th-18th century), Dhar state (19th century), British (19th-20th century), and independent India, were found during the investigations in and around the present structure. 33. Earliest coins found at the site are Indo-Sassanian which can be dated to 10th-11th century, when Paramara kings were ruling in Malwa with their capital at Dhar.
36. Images carved on these included Ganesh, Brahma with his consorts, Narasimha, Bhairava, Gods and Goddesses, human and animal figures. Images of animals in different mediums include lion, elephant, horse, dog, monkey, snake, tortoise, swan, and bird. Mythical and composite figures include variety of kirtimukhas human face,
lion ace, composite face; vyala of different shapes, etc. Based on scientific investigations, survey and archaeological excavations conducted, study and analysis of retrieved finds, study of architectural remains, sculptures, and inscriptions, art and sculptures, it can be said that existing structure was made from the parts of earlier temples.”
३९ 
७.९ सह. 
